Soğuklar gelince çoğumuz kalın montları çıkarır, sıcak çorbalara yöneliriz. Diyaliz hastaları içinse kış, sadece bir mevsim değişikliği değil. Enfeksiyon riskinden sıvı dengesine, tansiyon dalgalanmalarından ulaşım zorluklarına kadar birçok konuda ekstra dikkat gerektiren bir dönem.
Türkiye'de on binlerce kişi düzenli hemodiyaliz tedavisi görüyor. Bu hastaların önemli bir kısmı diyabet, hipertansiyon ya da kalp hastalığı gibi ek sorunlarla da yaşıyor. Kışın getirdiği değişiklikler, bu tabloyu daha hassas hale getirebiliyor.
Enfeksiyon riski neden artıyor?
Diyaliz hastalarında bağışıklık sistemi, böbrek yetmezliğinin kendisi nedeniyle genellikle zayıflamış durumda. Grip ve diğer solunum yolu enfeksiyonlarının yayıldığı kış aylarında bu kişiler daha kolay hastalanabiliyor. Üstelik basit bir enfeksiyon, sağlıklı bir bireye göre daha ağır seyredebiliyor.
Bu yüzden nefroloji uzmanları sonbahar başında grip aşısını öneriyor. Pnömokok ve hepatit B aşıları da diyaliz hastalarının aşı takviminde düzenli olarak yer alıyor. Hangi aşının ne zaman yapılacağı, mutlaka takip eden hekimle birlikte planlanmalı.
Kalabalık ortamlarda maske takmak, ellerin sık yıkanması ve hasta biriyle yakın temastan kaçınmak, basit ama etkili önlemler. Diyaliz merkezine gidiş gelişlerde de bu kurallar geçerli.
Fistül ve kateter bakımı kışın daha önemli
Hemodiyaliz hastalarının büyük çoğunluğu, kolundaki arteriyovenöz fistül ya da kateter aracılığıyla tedavi görüyor. Bu damar yolu, hastanın adeta can damarı.
Soğuk havada damarlar daralabiliyor. Fistül kolunu sıkı giysilerle sıkıştırmamak, bu kolda saat ya da bileklik kullanmamak ve kolu soğuktan korumak gerekiyor. Ağır çanta taşımak da fistül kolu için uygun değil.
Kateteri olan hastalarda ise pansuman alanının kuru ve temiz tutulması hayati. Kateter bölgesinde kızarıklık, akıntı, ağrı ya da ateş fark edildiğinde beklemeden merkeze haber verilmeli. Kateter kaynaklı enfeksiyonlar, hızlı müdahale gerektiren durumlar arasında.
Sıvı dengesi: Sıcak içecek tuzağı
Kışın çay, salep, ıhlamur ve çorba tüketimi artıyor. Sıcak içecekler insanı rahatlatıyor ama diyaliz hastaları için gizli bir tehlike taşıyor: sıvı yüklenmesi.
Hemodiyaliz hastalarında böbrekler idrar üretemediği ya da çok az ürettiği için, alınan sıvının büyük kısmı vücutta birikiyor. İki seans arasında fazla kilo almak, nefes darlığı, bacaklarda şişlik ve tansiyon yükselmesine yol açabiliyor. Çorba da bir sıvı. Bu genellikle unutuluyor.
Diyetisyenlerin önerisi, günlük sıvı hesabına çorbayı, çayı, sütü ve hatta sulu meyveleri de dahil etmek. Küçük bardak kullanmak ve içecekleri gün içine yaymak, susuzluk hissini yönetmeyi kolaylaştırıyor.
Kış sebzeleri ve potasyum
Kış aylarında tüketilen bazı yiyecekler potasyum açısından zengin. Portakal, mandalina, kuru meyveler, kestane, ıspanak ve patates bunların başında geliyor. Potasyum, diyaliz hastalarında kontrol altında tutulması gereken bir mineral. Yüksek potasyum, kalp ritmini bozabiliyor ve tehlikeli sonuçlar doğurabiliyor.
Bu, bu yiyeceklerin tamamen yasak olduğu anlamına gelmiyor. Porsiyon kontrolü, haşlama gibi pişirme yöntemleri ve kan tahlili sonuçlarına göre kişiye özel planlama ile çoğu yiyecek dengeli şekilde tüketilebiliyor. Bu konuda en doğru yol, diyaliz merkezindeki diyetisyenle düzenli görüşmek.
Tuz ve turşu sezonu
Kış hazırlıkları denince akla turşu, salamura ve konserve geliyor. Bunların çoğu yüksek oranda tuz içeriyor. Tuz, susama hissini artırıyor ve dolaylı olarak sıvı alımını yükseltiyor. Hipertansiyonu olan hastalar için de ayrıca risk oluşturuyor.
Ev yapımı turşuda bile tuz miktarı yüksek olabiliyor. Baharat, limon ve sirke ile yemekleri tatlandırmak, tuzu azaltmanın pratik yollarından.
Seans kaçırmamak her mevsimden önemli
Karlı ve buzlu günlerde dışarı çıkmak zorlaşıyor. Bazı hastalar "bir seans atlasam ne olur" diye düşünebiliyor. Oysa tek bir seansın atlanması bile vücutta sıvı ve potasyum birikmesine yol açabiliyor.
Ulaşım zorluğu, özellikle yaşlı hastalar için ciddi bir engel. İstanbul gibi büyük şehirlerde kış trafiği bu sorunu daha da büyütüyor. Bu noktada servis hizmeti sunan merkezler fark yaratıyor. Anadolu Yakası'nda Kartal, Pendik, Maltepe ve çevresinde yaşayan hastalar için kapıdan alıp eve bırakan bir servis, kötü havada seansın aksamaması anlamına geliyor.
Kartal ve çevresinde tedavi gören hastaların sık dile getirdiği konulardan biri de bu. Örneğin Kartal diyaliz merkezi olarak Boğaziçi Diyaliz, bölgedeki hastalara ücretsiz servisle ulaşım desteği veriyor ve SGK anlaşması sayesinde hastalardan ek ücret talep etmiyor. Bu tür imkânlar, kışın tedaviye düzenli devam edebilmeyi kolaylaştırıyor.
Tansiyon ve kalp sağlığı
Soğuk hava damarları büzüştürerek tansiyonu yükseltebiliyor. Diyaliz hastalarında ise seans sırasında ve sonrasında tansiyon düşmesi de sık görülen bir durum. Bu iki uç arasında denge kurmak, hekim takibini gerektiriyor.
Evde tansiyon ölçüm cihazı bulundurmak ve değerleri not etmek, merkezdeki ekibin tedaviyi doğru ayarlamasına yardımcı oluyor. Baş dönmesi, göğüs ağrısı, çarpıntı ya da ani nefes darlığı gibi belirtiler ise acil durum olarak değerlendirilmeli.
Hareketsizliğe dikkat
Kışın evde daha fazla vakit geçiriliyor ve hareket azalıyor. Oysa düzenli, hafif egzersiz diyaliz hastalarında kas gücünü korumaya, uykuyu düzenlemeye ve ruh halini iyileştirmeye yardımcı oluyor. Ev içinde yapılan kısa yürüyüşler, basit esneme hareketleri ya da hekimin onayladığı hafif egzersizler, kış boyunca formda kalmanın yolları.
Ruh hali ve yalnızlık
Kısa günler ve kapalı hava, birçok insanın ruh halini etkiliyor. Kronik bir hastalıkla yaşayan bireylerde bu etki daha belirgin olabiliyor. Diyaliz hastalarında depresyon ve kaygı, sanıldığından daha yaygın.
Aile ziyaretleri, telefon görüşmeleri ve diyaliz merkezindeki sosyal ortam, yalnızlık hissini hafifletiyor. Psikolojik destek sunan merkezlerde uzmanla görüşmek de bu dönemi daha kolay atlatmayı sağlıyor. Hasta yakınlarının da bu süreçte destek almaktan çekinmemesi gerekiyor.
Hasta yakınları için kış kontrol listesi
Diyaliz hastasına bakım veren aile üyeleri, kış aylarında bazı pratik hazırlıklar yaparak işleri epey kolaylaştırabiliyor.
İlk olarak, evde sağlıklı ve sabit bir ısı sağlamak önemli. Aşırı soğuk ortam damarları büzüştürürken, çok sıcak ve kuru bir ortam da susama hissini artırabiliyor. Odanın nemini dengelemek, ağız kuruluğunu azaltmaya yardımcı oluyor.
İkinci olarak, hastanın ilaç takvimi ve tahlil sonuçları bir dosyada toplanmalı. Kış aylarında hastaneye beklenmedik bir başvuru gerektiğinde bu bilgilerin hazır olması, acil serviste zaman kazandırıyor.
Üçüncü olarak, seans günleri için yedek bir ulaşım planı yapılmalı. Kar ya da yoğun yağmur nedeniyle ulaşımın aksama ihtimaline karşı, diyaliz merkezinin servis saatlerini ve iletişim numarasını el altında tutmak işe yarıyor.
Dördüncü olarak, haftalık alışveriş listesi diyetisyenin önerilerine göre hazırlanmalı. Kış sofralarının vazgeçilmezi olan bazı yiyecekler yerine potasyumu daha düşük alternatifler seçilebiliyor. Elma, armut ve haşlanmış sebzeler bu konuda iyi seçenekler arasında.
Son olarak, bakım veren kişinin kendi sağlığını da ihmal etmemesi gerekiyor. Grip aşısı yalnızca hastaya değil, onunla aynı evde yaşayan kişilere de öneriliyor. Böylece enfeksiyonun eve taşınma riski azalıyor.
Küçük alışkanlıklar, büyük fark
Kış aylarını sağlıklı geçirmek için mucizevi bir formül yok. Aşıları zamanında yaptırmak, fistülü korumak, sıvı ve tuzu kontrol etmek, seansları aksatmamak ve belirtileri ciddiye almak. Bunlar sıradan görünen ama hayat kurtaran alışkanlıklar.
Belki de en önemli tavsiye şu: Herhangi bir şüphe durumunda tedavi ekibinizi aramaktan çekinmeyin. Diyaliz merkezleri, hastalarının sadece seans günlerinde değil, her gün iyi olmasını önemsiyor.
