Kış aylarında gün ışığının azalması, uyku düzeninden ruh haline kadar birçok alanı etkileyebiliyor.
Klinik Psikolog Gizem Karpat, gündüz yeterince doğal ışık almamanın ve gece yoğun yapay ışığa maruz kalmanın biyolojik ritmi bozabileceğini belirterek, iki haftadan uzun süren çökkünlük ve enerji kaybının ihmal edilmemesi gerektiğini söyledi.
Sonbahar ve kış aylarında günlerin kısalması, yalnızca hava sıcaklığında değil, insanların günlük yaşam alışkanlıklarında da değişikliklere yol açıyor. Özellikle günün büyük bölümünü kapalı ortamlarda geçiren kişilerde doğal ışık eksikliği; uyku kalitesi, dikkat, enerji düzeyi ve ruh hali açısından önem taşıyor.
Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Klinik Psikolog Gizem Karpat, gün ışığının insan beynindeki biyolojik saatin düzenlenmesinde önemli rol oynadığını belirterek, ışığa maruz kalınan saatlerin ruh sağlığı açısından dikkate alınması gerektiğini vurguladı.
Karpat, “Beynimiz gündüz aydınlığa, gece ise karanlığa ihtiyaç duyuyor. Gün içinde yeterince gün ışığı almamak ve gece geç saatlere kadar güçlü yapay ışık altında kalmak, biyolojik ritmimizi bozarak uyku kalitemizi ve ruh halimizi olumsuz etkileyebilir.” dedi.
Sabah Gün Işığı Almak Uyku Düzenini Destekliyor
İnsan beyninde aydınlık ve karanlık döngüsüne göre çalışan biyolojik bir saat bulunduğunu anlatan Karpat, doğal ışığın bu sistemin düzenlenmesinde temel çevresel uyaranlardan biri olduğunu söyledi.
Gözdeki ışığa duyarlı hücrelerin, beynin ana biyolojik saat merkezi olan suprakiazmatik çekirdeğe günün hangi saatinde olunduğuna ilişkin sinyaller gönderdiğini belirtti.
Bu mekanizmanın D vitamini üretiminden farklı olduğuna dikkat çeken uzman, D vitamininin UVB ışınlarıyla sentezlendiğini, biyolojik saatin ise göz retinasına ulaşan görünür ışıkla düzenlendiğini ifade etti.
Bulutlu havalarda bile dışarıdaki doğal ışığın iç mekân aydınlatmalarından daha güçlü olabildiğini belirten Karpat, sabah saatlerinde açık havada zaman geçirmenin önemine değindi.
Uzman, uyandıktan sonraki ilk bir saat içerisinde dışarıda geçirilecek 20-30 dakikanın uyku ve uyanıklık döngüsünün düzenlenmesine yardımcı olabileceğini söyledi.
Gün içerisinde yeterince doğal ışık alamayan kişilerde uykuya dalma güçlüğü, sabah yorgunluğu, dikkat sorunları ve duygu durum değişikliklerinin görülebileceğini belirtti.
86 Bin 772 Kişilik Araştırmada Dikkat Çeken Sonuç
2023 yılında Nature Mental Health dergisinde yayımlanan ve 86 bin 772 yetişkinin verilerinin incelendiği araştırma, ışığa maruz kalınan saatlerle ruh sağlığı arasındaki ilişkiyi ortaya koydu.
Araştırmada, gece saatlerinde daha yoğun ışığa maruz kalmanın depresyon, yaygın anksiyete bozukluğu, travma sonrası stres bozukluğu ve bazı duygudurum bozukluklarıyla ilişkili olduğu bildirildi.
Buna karşılık gündüz daha fazla ışık almanın bazı psikiyatrik rahatsızlıkların daha düşük görülme olasılığıyla ilişkili olduğu belirlendi.
Araştırmayı değerlendiren Karpat, yalnızca ışığın miktarının değil, hangi saatlerde alındığının da önemli olduğunu vurguladı.
Ancak bu tür araştırmaların büyük bölümünün gözlemsel nitelikte olduğunu hatırlatan uzman, ışık maruziyeti ile psikiyatrik hastalıklar arasında doğrudan neden-sonuç ilişkisi kurulamayacağını ifade etti.
Kış Depresyonunun Belirtileri Nelerdir?
Gün ışığının azalmasıyla bazı kişilerde mevsimsel özellik gösteren depresyon belirtilerinin ortaya çıkabildiğini belirten Karpat, bu durumun sıradan bir mutsuzluk hali olarak değerlendirilmemesi gerektiğini söyledi.
Mevsimsel depresyonda çökkünlük, enerji kaybı, aşırı uyuma, sabah uyanmakta zorlanma, karbonhidrat tüketiminde artış, sosyal ilişkilerden uzaklaşma ve günlük etkinliklere karşı ilgi kaybı görülebiliyor.
Karpat, “Mevsimsel depresyon, yalnızca havanın kapalı olmasından kaynaklanan geçici bir keyifsizlik olarak değerlendirilmemeli.” diyerek belirtilerin günlük yaşamı etkilemesi ve belirli mevsimlerde tekrarlaması durumunda profesyonel değerlendirme yapılması gerektiğini vurguladı.
Mevsimsel depresyonun ortaya çıkmasında biyolojik saat değişikliklerinin yanı sıra serotonin ve melatonin sistemleriyle ilişkili mekanizmaların da araştırıldığını belirten uzman, her kış yorgunluğunun depresyon anlamına gelmediğini hatırlattı.
Işık Terapisi Herkes İçin Uygun Olmayabilir
Mevsimsel özellikli depresyonun tedavisinde parlak ışık terapisi olarak bilinen fototerapiden yararlanılabildiğini açıklayan Karpat, uygulamanın özel tıbbi cihazlarla gerçekleştirildiğini söyledi.
Fototerapide genellikle 10 bin lüks düzeyinde ışık sağlayan cihazların kullanıldığını belirten uzman, tedavinin çoğunlukla sabah saatlerinde ve uzman tarafından belirlenen sürelerde uygulandığını ifade etti.
Bu yöntemin gelişigüzel kullanılmaması gerektiğini vurgulayan Karpat, özellikle bipolar bozukluğu bulunan kişilerde uygun olmayan ışık terapisi uygulamalarının mani veya hipomani belirtilerini tetikleyebileceğine dikkat çekti.
Bu nedenle ışık terapisine başlamadan önce psikiyatri uzmanının değerlendirmesinin önemli olduğunu belirtti.
İki Haftadan Uzun Süren Belirtileri İhmal Etmeyin
Kış aylarında ruh sağlığını korumak için doğal gün ışığından yararlanmanın, düzenli uyumanın, fiziksel aktiviteyi sürdürmenin ve sosyal ilişkileri korumanın önemine değinen Karpat, herkesin mevsimsel değişikliklerden aynı ölçüde etkilenmediğini söyledi.
Daha önce depresyon geçiren, uyku düzeni bozulan veya kış aylarında tekrarlayan duygu durum değişiklikleri yaşayan kişilerin belirtilerini takip etmesi gerektiğini ifade etti.
Karpat, “Ancak çökkünlük, isteksizlik, aşırı uyku ya da enerji kaybı iki haftayı aşıyor veya günlük yaşamı belirgin biçimde etkiliyorsa bunun yalnızca mevsim değişikliğine bağlanmaması ve bir ruh sağlığı uzmanına başvurulması gerekir.” uyarısında bulundu.
Uzmanlara göre gündüz doğal ışığa daha fazla zaman ayırmak ve gece saatlerinde yoğun yapay ışığı azaltmak, sağlıklı uyku alışkanlıklarının desteklenmesine yardımcı olabilecek önlemler arasında bulunuyor.